ابو القاسم خلف بن بشكوال القرطبى متوفى به سال 578 ه / 1183 م مؤلف كتاب « الصله » كه ذيل كتاب « علماء الاندلس » ابن فرضى است . « 2 » و ابن بدرون اشبيلى متوفى در آغاز قرن هفتم شارح قصيدهء مشهور ابن عبدون در رثاء بنى الافطس و ابن الصابونى صوفى اشبيلى شاعر متوفى به سال 604 ه / 1207 م . ابن الابار در حق او گفته است : « با رفتن او ادبيات نيز برفت و شعر اندلس خاتمه يافت » . در عصر موحدين مدارس علمى در مغرب و اندلس فراوان شد . مدارس اندلس در شهرهاى اشبيليه و قرطبه و غرناطه و بلنسيه و مرسيه بود . اين شهرها در آن ايام مجمع علوم و معارف بودند و دانش‌پژوهان از همه جا به آنجا روى مىآوردند . كتابخانه‌هايشان نفيسترين كتب و مصنفات را در علوم و فنون مختلف دربرداشت . موحدين به هنر نيز توجه داشتند . در عهد ايشان در شهرهاى بزرگ اندلس مساجد و كاخهاى عظيم كه از حيث زيبايى و فخامت ممتاز بودند ، ساخته شد . ابو يوسف يعقوب المنصور نوادهء عبد المؤمن را به احداث ابنيه شوق فراوان بود . از آثار او در اندلس يكى مسجد جامع اشبيليه است كه منارهء عظيمش امروز برجاى است . اسپانيائيها آن را به برج ناقوس كليساى بزرگ اشبيليه كه به جاى آن مسجد ساخته شده تبديل كرده‌اند . اين برج از شكوهمندترين آثار باقيماندهء اندلس است و اسپانيائيها آن را « لا خير الدا » adlarig aL مىنامند . كشاورزى و صنعت و تجارت نيز در عصر موحدين رونق بسيار يافت . مخصوصا زراعت به شيوه‌هاى عالى فنى رواج يافت و محصولات متنوع به دست آمد . باغهاى ميوه اطراف بلنسيه و اشبيليه را در خود پوشيده بود . در عصر موحدين صنعت نيز رونق يافت علاوه بر صنايع جنگى پارچه‌بافى و دباغى و كاغذسازى شكوفا شد . بازار تجارت رايج بود و شهرهاى مرزى اندلس چون بلنسيه و دانيه و اشبيليه و المريه و مالقه از بزرگترين مراكز تجارت خارجى در اين عصر بودند .

--> ( 2 ) . در دو مجلد به سال 1883 در مادريد به چاپ رسيده است .